Artikelen Kortingen Win CJP events
Over CJP
Contact
Koop je pas Inloggen
Wij vroegen cabaretiers en theatermakers naar de grens van grappen over WOII
01 JUN 2018 • Door Rick van Veluw • Beeld: The Death of Stalin • Meer blogs over Theater Film

Wij vroegen cabaretiers en theatermakers naar de grens van grappen over WOII

Lekker lachen om de holocaust: smakeloos of moet dat gewoon kunnen? Wij vroegen cabaretiers en theatermakers naar de grenzen van de grap als het gaat om de Tweede Wereldoorlog. ‘Een grap over de holocaust wordt nooit erger dan een concentratiekamp.’

In de film The Death of Stalin zie je wat er gebeurt als een van de grootste massamoordenaars ooit het loodje legt. De film is één grote zwarte komedie over het stalinisme. De film bevat gortdroge Britse humor over de Sovjet-Unie in crisis en het gevecht om de macht dat ontstaat na de dood van Stalin. Kunnen wij wel om lachen: we zijn immers geen Russen en hebben de oorlog niet meegemaakt. Toch – of natuurlijk – kwam er kritiek op de film: The Death of Stalin zou niet genoeg stilstaan bij de doden die vielen onder Stalins bewind. 

In Nederland hebben we nog geen big budget WOII-komediefilm als The Death of Stalin (wél sketches van Jiskefet), maar je vraagt je af hoe die ontvangen zou worden. Mag je grappen maken over de Tweede Wereldoorlog of andere oorlogen? Zijn er grenzen of moet je alles kunnen zeggen?

Misverstand

‘Ik vind dat je alles moet kunnen zeggen. Of je dat ook wílt, is een ander verhaal,’ De grenzen van de grap zijn voor iedereen op ieder moment anders, vindt cabaretier Micha Wertheim (45). Wertheim maakt al jaren voorstellingen over de soms gespannen relatie tussen cabaretier en publiek en groeide op in een joods gezin. ‘Grappen worden nooit erger dan de realiteit. Leven in een concentratiekamp is oneindig gruwelijker dan een grap daarover.’

Dat er dan soms ophef ontstaat over grove grappen, berust volgens Wertheim veelal op een misverstand. ‘Vaak wordt er dan een grap uit je voorstelling getwitterd. Buiten die context lijkt het ineens smakeloos. Terwijl je op dat podium een verhaal probeert te vertellen. Dat neemt niet weg dat ik regelmatig aanstoot neem aan grappen. De spanning zit 'm er nu net in dat dat mogelijk is. Een messenwerper die met sponzen gooit, is niet interessant. Maar een messenwerper die expres de halsslagader raakt, is niet goed in z'n vak of doet bewust iets waar ik aanstoot aan neem.'

Theatermaker Saman Amini (29) is het daarmee eens: ‘Theo Maassen doet dat geniaal: lomp en bot zijn met een pay-off ' . Amini merkt dat hij door zijn verleden wél andere grenzen stelt. Op zijn elfde vluchtte hij met zijn gezin van Iran naar Nederland. Daarom doen sommige grappen of cartoons over vluchtelingen hem pijn. ‘Ik zag die tekening van Charlie Hebdo over dat verdronken Syrische jongetje dat aanspoelt op het strand… Ik werd daar heel verdrietig van. Dat is beyond menselijkheid. Er is zoiets als een morele grens.’ Amini zou dan ook niet snel grappen maken over de oorlog of holocaust. ‘Laatst zag ik een documentaire over de situatie in concentratiekampen destijds. De wanhoop van die mensen is ongelofelijk. Daar kan en wil ik niets grappigs over verzinnen.’

Cabaret in de oorlog

Terwijl er zelfs in concentratiekampen dikwijls werd gelachen. Edwin de Vries (68) schreef het script voor de musical Soldaat van Oranje en werkt aan de film Westerbork Serenade. Tijdens research stuitte hij op de rol van cabaret in de oorlog. ‘Joods cabaretiers als Max Ehrlich en Willy Rosen traden op in kamp Westerbork,’ vertelt De Vries. ‘De SS-ers zaten bij hen op de eerste rij. De kampcommandant financierde dat soort avonden zelfs, die was dol op cabaret.'

In Soldaat van Oranje - De Musical zit ook zeker humor: in een scène met Engelandvaarders worden ‘de moffen’ belachelijk gemaakt en krijgen de Engelsen een veeg uit de pan. Maar De Vries zou nooit lollig doen over de holocaust. ‘Dat is mij te gortig. Bovendien vind ik het in deze tijd gevaarlijk om grappen over joden te maken. Er steken weer antisemitische geluiden de kop op in Europa. Je moet geen foute grappen maken om joden in een hoekje te zetten. Dat is discriminatie en dat moet nooit het doel zijn van een grap.’

Dat is voor Amini ook een stokpaardje. Er zit namelijk altijd een machtsbalans in het maken van grappen, vindt hij. ‘Hans Teeuwen zegt de gekste dingen in het theater, maar vorig jaar werd de islamitische cabaretier Dieudonné met de grond gelijkmaakt om zijn grappen over joden. Hij werd er zelfs om veroordeeld. Ik denk dat het zeker te maken heeft met het feit dat hij moslim is.’ Daarom vindt hij dat je als cabaretier of theatermaker best voorzichtig mag zijn. ‘Als je iets zegt in de openbare ruimte, heb je een bepaalde verantwoordelijkheid. Op de bank met vrienden kun je de domste en lompste grappen maken. Maar als er ineens 500 mensen meeluisteren, is het een ander verhaal. Je draagt verantwoordelijkheid voor de dingen die je zegt en kunt er mensen pijn mee doen.’

Voor de Franstaligen onder ons.

Wéér zo’n misverstand, vindt Wertheim. Grappen mogen best pijn doen. ‘Cabaret hoeft je niet altijd een prettig gevoel te geven,’ zegt hij. ‘Soms doet iets pijn en dat is helemaal niet erg. Vaak is dat juist het begin van een conversatie.’ Juist daarom is de oorlog niet heilig voor Wertheim. Sterker nog: hij vindt dat iedere cabaretier de plicht heeft het in zijn of haar voorstelling te verwerken. ‘De oorlog toont dat mensen verschrikkelijk zijn. Dat mogen we niet vergeten. Eigenlijk zou dat gegeven in iedere voorstelling moeten zitten.’

The Death of Stalin is nu nog te zien in de bioscoop en natuurlijk krijg je daar CJP-korting. Geldt overigens ook voor Soldaat van Oranje: CJP'ers krijgen  15,- korting op een ticket!

Comments

We maken gebruik van cookies om jouw website-ervaring te optimaliseren. Door gebruik te maken van CJP.nl ga je hiermee akkoord.