Ontdek
Kortingen Win CJP events
Over CJP
Contact
Koop je pas Inloggen
Waarom outsiderkunst enorm punk is
15 APR 2016 • Door Janet Lie. Beeld: Jeroen Pomp. • Meer blogs over Expo

Waarom outsiderkunst enorm punk is

Gemaakt door buitenbeentjes, maar meer dan ‘gekkenwerk’. Pablo Picasso, Salvador Dalí en Karel Appel putten er eindeloos inspiratie uit. Wat maakt deze kunst zo superieur?

CJP ging langs bij het Hermitage in Amsterdam, waar sinds maart het eerste Outsider Art Museum van Nederland is geopend. In samenwerking met psychiatrisch museum ’t Dolhuys en zorginstelling Cordaan worden kunstwerken getoond van mensen die 'iets' hebben. We keken naar de rauwe creaties die als een artistieke achtbaan weinig leken op werken in traditionele musea. 'Wow, dit is het nieuwe punk', dachten we tijdens de rondleiding van Carine Neefjes, die als hoofd Publiek en Onderwijs van ‘t Dolhuys een expert is in excentrieke kunst.

Lekker DIY’en

Outsiderkunst, ook wel art brut genoemd, wordt geassocieerd met mensen die aan de rand van de maatschappij staan, zoals daklozen, gevangenen en mensen met een fysieke of psychische beperking. 'Al klopt dat niet helemaal', volgens Carine. ‘Het kan, maar het gaat er meer om dat de kunstenaars die wij tentoonstellen geen kunstacademie hebben gedaan en zichzelf alles hebben geleerd. Ze zijn autodidacten.’ De term slaat dus niet op een stijl, maar op de makers.

Het gebrek aan een academische opleiding geeft het werk een ongefilterd ruw randje, wat juist voor verwondering zorgt. Toch word je als kunstenaar niet serieus genomen zonder papiertje, waardoor outsiders minder welkom zijn in de reguliere galerijen. Carine: ‘Er werd heel lang veel waarde gehecht aan het label kunstenaar. Je kreeg pas erkenning als je was opgeleid aan de academie. Outsiderkunst daarentegen werd lang gezien als slechts grappige werkjes van psychiatrische patiënten’. De publicatie van het boek Bildnerei der Geisteskranken van de Duitse psychiater Hans Prinzhorn, dat tekeningen bevat van psychiatrische patiënten, zorgde ervoor dat grote meesters als Picasso, Dalí en Appel zwichtten voor de ongepolijste illustraties.

De enige regel: er zijn geen regels

Soms sta je in het museum en raak je overdonderd door de kunst-ception om je heen: een groot blauw vlak dat reageert op een expressionistisch schilderij uit de jaren zestig, dat weer een reactie is op het negentiende-eeuwse impressionisme. Outsiderkunst daarentegen staat helemaal los van conventies en regels uit de kunstwereld. Carine: ‘Het is vaak een lawine aan expressie die eruit moet. Ze maken geen werken als reactie op bestaande stijlen of andere kunstenaars. Daar zijn ze allemaal niet mee bezig. Het is namelijk een gevoelswereld die overstroomt.’

Toch mag niet iedereen zomaar hier exposeren. Net zoals in andere musea, worden werken geselecteerd door ervaren curators. Deze buitensissige creaties zijn ook niet anti-kunst, omdat het woord ‘anti’ verwijst naar een reactie op iets. Iedere outsiderkunstenaar is haast obsessief bezig met zijn eigen beeldtaal en thematiek. Als we door het museum lopen, zien we een wervelwind aan verschillende kleuren, texturen en materialen. Carine: ‘Sommige kunstenaars hebben last van autisme en voelen de behoefte om de wereld om hun heen vast te leggen. Ze maken hele schematische en gedetailleerde werken, zoals metroplattegronden en landkaarten. Dit kan gedaan worden door iemand in Japan, maar ook door een Nederlander.’ De rauwe werken geven soms een akelig gevoel. We zien 'bewegende' parallelle lijnen die de psychose van Jannemiek Tukker voorstellen. En we weten niet of we Davood Koochaki's misvormde boogeymen met zijn kleine kraaloogjes en kinderlijke glimlach aandoenlijk of angstaanjagend vinden.

Het museum voor buitenbeentjes. Credits: Thijs Wolzak.

Weg met commercie

De outsiders bewegen zich niet in de gevestigde kunstwereld en zijn niet bezig met commercieel succes. Iconen als Vincent van Gogh en Salvador Dalí kunnen ook als buitenstaanders gezien worden vanwege hun manische gedrag, maar ze zijn geen outsiderkunstenaars. Van Gogh werd zo erg tot waanzin gedreven dat hij oor eraf sneed en uiteindelijk zelfmoord pleegde, maar hij was wel een insider binnen de kunstwereld doordat hij jarenlang aan prestigieuze academies in Antwerpen en Brussel had gestudeerd. En hoewel Dalí dacht dat hij de reïncarnatie van zijn overleden broer was, was het een zeer commercieel mannetje dat logo’s ontwierp voor Chupa Chup en het Eurovisie Songfestival in 1969.

Het Outsider Art Museum is daarom ook niet bedoeld om de kunst te commercialiseren, maar een podium te bieden aan talent dat in ‘normale’ galerijen geen kans krijgt. Hoewel de kunstenaars zich niet aanpassen aan de consument, verkopen hun werken wel heel goed in de gallerij van het Hermitage. Mensen moeten immers ook hun boterham kunnen betalen. 

Revolutie van buitenstaanders

In 2013 werd er op de Biënnale in Venetië, de Superbowl van de hedendaagse kunstwereld, aandacht geschonken aan outsiderkunst. De Japanse Shinichi Sawada exposeerde hier zijn extreem gedetailleerde keramieksculpturen, die nu ook te zien zijn in het Hermitage. Sawada heeft een vorm van autisme en spreekt nauwelijks, waardoor hij communiceert met zijn sculpturen. In Japan worden mensen met een aandoening buiten de maatschappij gezet en soms in huis opgesloten. Het feit dat hij in Europa exposeert is revolutionair.

Ook het kleurrijke werk van de autistische kunstenaar Jeroen Pomp is erg populair onder verzamelaars. Hij heeft zelfs een agent in New York. Hij begint rechtsonder op het papier en tekent met kleurpotloden logischerwijs vruchten, dieren, mensen en een sterrenhemel totdat hij in de linkerbovenhoek eindigt. Carine: ‘Ik denk zeker dat er een nieuwe Van Gogh onder de outsiderkunstenaars zit. Outsiderkunst kan heel goed de toekomst zijn.’ We mogen hopen dat de woorden 'outsider' en 'insider' uiteindelijk zullen verdwijnen, zodat excentrieke kunst gewoon gezien kan worden als kunst.

Keramieksculptuur van Sawada. Credit: Image © Wellcome Trust.

Wil jij ook het het punk van nu zien? Met je CJP-pas krijg je € 3,- korting op het Outsider Art Museum in het Hermitage. Is je honger voor 'afwijkende' kunst nog steeds niet gestild? Dan ga je met € 2,50 korting langs 't Dolhuys in Haarlem voor meer psychiatrische werken.

Comments

Gerelateerde kortingen

Hermitage Amsterdam
€ 3,- CJP-korting

Hermitage Amsterdam

Een museum waar Poetin jaloers op kan zijn