Ontdek
Kortingen Win CJP events
Over CJP
Contact
Koop je pas Inloggen
Wat maakt kunst zo duur? - Rijksmuseum
22 JAN 2015 • Door Steven Stoffers • Meer blogs over Expo

Wat maakt kunst zo duur? - Rijksmuseum

Hoe hang je een prijskaartje aan een schilderij? De komende drie weken zoekt CJP dat uit met behulp van veilinghuis Christie's, de Beste Galerie van 2015 en het Rijksmuseum.

Af en toe lees je over kunstwerken die voor astronomische bedragen over de toonbank zijn gegaan. Maar waarom is bijvoorbeeld het relatief minder bekende werk De Kaartspelers van Cézanne maar liefst 274 miljoen dollar waard en De Schreeuw 'slechts' 124 miljoen? En vooral; wie bepaalt dat?

In de miniserie Wat maakt kunst zo duur? interviewen we drie mensen die allemaal op een andere manier te maken hebben met prijskaartjes van schilderijen. In deel 1 spraken we Peter van der Graaf, specialist moderne kunst van veilinghuis Christie's. Hij vertelde dat kunst nooit 'duur' kan zijn, en dat hij vooral in databases zoekt naar prijsinformatie van vergelijkbare kunstwerken uit het verleden. Want 'kunst is de enige belegging waarbij je juist moet uitgaan van behaalde resultaten uit het verleden.' Volgens Peter zou een galeriehouder onze vragen het best kunnen beantwoorden, omdat die de prijs moeten bepoalen van een werk dat nog geen verleden heeft. In deel 2 belden we dus met Frank Taal, officieel verkozen tot Galeriehouder van het Jaar 2015. Hij liet ons zien hoe een galeriehouder de prijs van een kunstwerk berekent aan de hand van een formule. Maar net als op een veiling bleek dat uiteindelijk de markt, de koper, bepaalt wat een werk waard is. Voor het laatste deel van Wat Maakt Kunst Zo Duur? wenden we ons dus tot een vooraanstaande koper: Taco Dibbits, de directeur Collecties van het Rijksmuseum. 

Taco, jij staat aan de andere kant van de hamer. Hoe bepaal je überhaupt welk werk je wilt kopen?

‘Onze conservatoren zijn allemaal specialist op een bepaald gebied. Zij zijn zeer goed op de hoogte van de stukken die er op de markt komen en lichten mij in zodra ze denken dat iets interessant is om te kopen voor het Rijksmuseum. Belangrijk is dat het stuk grote zeggingskracht heeft, want we kopen een werk met het idee dat het ‘op zaal’ moet kunnen staan. Het moet dus kunnen concurreren met de één miljoen andere stukken in onze collectie, vragen en/of verwondering oproepen bij bezoekers. Daarnaast moet het ‘van eminent belang zijn voor Nederland’. Dat wil zeggen dat het een belangrijk (kunst)historisch belang heeft, waarbij het altijd de vraag is of het specifieke stuk het gezicht van de collectie verandert. Als het gaat om Japanse lakdoosjes van Nederlandse makelij, dan zullen we wel het eerste doosje ooit gemaakt aan onze collectie willen toevoegen, maar niet per se het tiende. Als dat belang is vastgesteld, gaan we het hebben over de prijs en stel ik de andere twee directeuren van het Rijksmuseum voor om het te kopen. Wanneer die akkoord zijn, gaan we op zoek naar geld.’

De geldkwestie moet een zeer weloverwogen beslissing zijn. Jullie kunnen niet smijten met oliemiljarden, want als culturele instelling moet je een hele hoop verantwoording afleggen. Hoe bepaal je de waarde van een stuk?
‘Zodra een museum een stuk koopt, heeft het geen financiële waarde meer. Want een museum is bijna altijd het eindstation van een kunstwerk; het zal in vrijwel alle gevallen niet meer verhandeld worden. Als iets in het Rijksmuseum komt, is het dus eigenlijk geen geld meer waard. Bij ons is het doel van een koop namelijk altijd dat we het de komende honderd jaar aan het publiek kunnen laten zien. Maar een stuk heeft wel een culturele waarde en dat is uiteindelijk waar wij op worden afgerekend. Voordat we het hebben gekocht is het prijskaartje natuurlijk wel van belang, want voor een deel betalen we een aankoop met belastinggeld van het Nederlandse volk. Het is dus belangrijk dat we een zo hoog mogelijke culturele waarde krijgen, voor een zo scherp mogelijke prijs.’

Oké, maar hoe bepaal je dan wat je maximaal wil uitgeven?
‘Je doet prijsvergelijkend onderzoek en bedenkt daarna hoeveel het je waard is om het in de collectie te hebben. Want je kunt geld niet twee keer uitgeven. Laat ik het voorbeeld nemen van het beeld van Adriaen de Vries, Atlas, dat we vorige maand hebben gekocht voor 22,5 miljoen euro. De hoogste prijs ooit voor een vergelijkbaar bronzen beeld was rond de 8 miljoen, dus dat is een groot verschil. Ik zal je uitleggen hoe dat kan. De Vries was de belangrijkste beeldende kunstenaar van zijn tijd (1556-1626, -red.). Vrijwel al zijn beelden staan in musea. Dan hebben we het echt over het Louvre en dergelijke. Die zijn dus uit de markt. Dit beeld is nieuw ontdekt en dus misschien wel het laatste De Vries-beeld dat er ooit te koop zal zijn. Bovendien is het één van zijn beste beelden en het laatste werk dat hij ooit maakte. Het is een topwerk. Dat bij elkaar betekent dat het Rijksmuseum dit stuk ab-so-luut moet hebben en ook dat er zeker andere kopers zullen zijn. In 2011 werd dit stuk op het laatste moment teruggetrokken uit een veiling en toen had het tussen de vijftien en twintig miljoen moeten opleveren. Dus we wisten dat we dat bedrag in ieder geval paraat moesten hebben. Daarnaast moet je weten wie je tegenstanders zijn en de diepte van hun zakken inschatten. Met die schatting hark je geld bij elkaar en dan weet je tot hoever je kunt gaan.’    

Waarom is kunst eigenlijk zó duur?
‘Omdat kunst zo ont-zet-tend belangrijk is in het leven van mensen. In Europa beseffen we dat soms niet goed genoeg, omdat we er zoveel van hebben. Maar stel je een land of cultuur voor waarin helemaal geen kunst is. Dat bestaat niet; zelfs in de meest desastreuze oorlogsgebieden willen mensen kunst maken. Creatie ligt echt dichtbij de kern van de mens. En ik denk dat hoe hoger de kwaliteit van een creatie is, hoe meer mensen bereid zijn ervoor te betalen en de allerhoogste kwaliteit is nu eenmaal heel erg schaars. Voordat Mondriaan of Rembrandt hun kunstwerken maakten bestond er niets dat vergelijkbaar was met hun werk. Niemand had het ooit bedacht, het waren enorme stappen in het onbekende en daarmee de ultieme uiting van een vrije geest. Ik denk dat mensen daar terecht veel voor over hebben.’

Conclusie: wie betaalt, bepaalt. 
Na drie weken moeten we concluderen dat het niet precies valt uit te leggen waarom sommige kunst voor zulke exorbitante bedragen wordt verkocht. Uit alledrie de interviews komt namelijk heel duidelijk naar voren dat de kopers bepalen hoe veel een schilderij waard is. Het aloude systeem van vraag en aanbod wordt bij topkunst op de spits gedreven, omdat topkunstwerken nu eenmaal extreem schaars zijn. Er is maar heel weinig aanbod en zo wordt het heel oneerbiedig gezegd een spel van 'wat de gek ervoor geeft'. Je kunt nog zoveel factoren bedenken waarom het ene schilderij bijzonderder, schaarser of van betere kwaliteit is dan het andere: er hoeft maar één iemand te zijn die er meer voor over heeft dan jij en het is gebeurd. Een heel persoonlijke reden als 'het doet me denken aan mijn grootmoeder' kan er dus voor zorgen dat er drie miljoen meer wordt betaald. In het geval van De Kaartspelers van Cézanne wilde de koper misschien wel gewoon het duurste schilderij ooit in zijn bezit hebben.

Comments

Gerelateerde kortingen

Rijksmuseum
50% CJP-korting

Rijksmuseum

Dé plek voor je broodnodige portie Vermeer en Rembrandt

Win
De Hallen Haarlem