Ontdek
Kortingen Win CJP events
Over CJP
Contact
Koop je pas Inloggen
Zo gek als Goethe
22 AUG 2014 • Door Harm Teunisse • Meer blogs over Theater

Zo gek als Goethe

Joris Smit speelt vanaf 9 september in het stuk Tasso, gebaseerd op werk van Goethe. We ontmoeten hem in het Stedelijk Museum op de tentoonstelling Bad Thoughts. Een indrukwekkende expositie met 'de donkere kant van de menselijke psyche' als rode draad. Tasso is een klassiek stuk van Het Nationale Toneel over de gepassioneerde kunstenaar Torquato Tasso, die door de rijke Alfonso wordt ingehuurd om voor hem te dichten en schilderen. Het behandelt klassieke thema's zoals blinde liefde, en de strijd tussen vrije kunst en conformiteit. Prima thema's om op een regenachtige woensdagmiddag in Amsterdam te bespreken.
 
'Ik ben al vijftien jaar niet in het Stedelijk geweest'
Met bewonderende blik loopt Joris het nieuwe gedeelte binnen. 'Het is wel prachtig geworden zeg. Grote ruimtes, mooie lijnen.' Al bladerend door het programmaboekje wandelen we de tentoonstelling binnen, waar we acuut worden geconfronteerd met het heftigste werk van de hele middag. In de eerste ruimte staat The Seven Deadly Sins, zeven bronzen borstbeelden van Marc Quinn die zijn strijd met alcoholisme en zichzelf uitbeelden. Intense beelden van een man die door zijn eigen handen wordt geslagen, verscheurd en bemind. 'Zo, dit is wel een binnenkomer zeg.' De beelden roepen direct associaties op met een fase in Joris' leven. 'Ik heb niet zo lang geleden een tijdje buiten Amsterdam gewoond. Alleen, in een huis met een grote tuin. Dat was behoorlijk eenzaam. Ik sloot me af, dacht veel na, was wat in die tuin aan het rommelen. Ik herken die frustratie wel. Je wil jezelf omarmen en wurgen tegelijk, moet een heel proces door om daar uit te komen. Heftig. Het gaat nu goed hoor. Ik heb de liefde van mijn leven ontmoet en een huis gekocht, maar dat was iets waar ik blijkbaar doorheen moest.'
 
Oorlog en vernietiging
Nog maar drie weken hebben ze tot de première. Dan moet Tasso staan als een huis. Goethe verwerkte veel elementen uit zijn eigen leven in het stuk, zoals Joris ook vanuit zijn verleden dingen verwerkt in de rol.
'Ik probeer van Tasso een multikunstenaar te maken. Iemand die leeft voor de hogere kunst. In taal, in beeld, in muziek. Tasso is Goethe's meest persoonlijke werk. 'Dit vlees is mijn vlees', zei Goethe. En nu moet ik het me eigen maken, moet ik Tasso beter begrijpen dan wie dan ook,' vertelt Joris, terwijl hij langs een bizar beeld loopt van twee mannetjes die een cake delen. 'Nee, dit werk zegt me niet zoveel. Die maffe straatfoto's van Ger van Elk vind ik dan mooier.'
Intussen staan we broedend voor een serie duistere schilderijen van Anselm Kiefer. Een Duitse kunstenaar wiens centrale thema's oorlog, vernietiging, verval en destructie resulteren in sombere, fatalistische kunst. Naast verf gebruikt Kiefer ook glas, zand, stro en ijzer. Vrolijk is het allemaal niet. Maar het is wel tastbaar. 'Ik ben soms zo jaloers op beeldend kunstenaars. Wat je maakt is echt, en blijvend. Toneel is snel en vluchtig en onwerkelijk. Het bestaat alleen als je speelt. Na de tour is het afgelopen. Dan bestaat het alleen nog in ons collectieve geheugen.' Een blik op het naambordje laat zien naar wie hij staat te kijken. 'Anselm is geen vrolijke man denk ik. Tasso ook niet, maar die zou het anders aanpakken. Hij zou meer een soort combinatie van Picasso en Hopper zijn. Heel figuratief. Veel vrouwenlichamen ook. Uit z'n gevoel. Snel, grof en ruig.'
 
Manisch
Volgende zaal. Het werk 'Rose Hole' van Gilbert & George. Een fotocollage, met een roos in het midden. 'Ik vind het mooi als een werk een bepaalde zelfspot heeft. Gilbert & George hebben dat eens met een performance gedaan. Hadden ze een fles gin, waarvan ze telkens na de woorden 'Gordon's gin makes us drunk' , om de beurt een slok namen. Je zag ze gaandeweg dronken worden. Daar wilden ze iets over hun eigen onbenulligheid als kunstenaar mee zeggen. Zoiets vind ik geinig.'
'Het grote verschil tussen deze kunstenaars en Tasso is dat zij veel hebben geproduceerd. Tasso heeft maar één werk, waar hij al die jaren aan werkt. Want hij wil het niet af hebben. Afronden is het kwijt zijn. Hij schrijft in opdracht van de hertog, maar hij wil het schrijven voor zijn grote liefde, de prinses. Hij blijft maar uitstellen, in de hoop dat zijn meesterwerk het hart van Leonore verovert. Dat lukt natuurlijk niet, en dan wordt-ie he-le-maal gek. Dat manische zie je veel bij kunstenaars. Ik heb laatst een prachtige film gezien over Jackson Pollock, met Ed Harris die zich als kunstenaar verliest in zijn eigen werk en totaal niet communiceert. Manisch, met grote hoogtes en diepe dalen. Misschien hebben kunstenaars dat ook wel nodig om tot genialiteit te komen. Die gekte.'
Op de planken is het aan Joris om die gekte en de passie van Tasso over te brengen en begrijpelijk te maken voor het publiek. 'De kijker moet begrijpen uit je spel dat Tasso de prinses bijna weet te verleiden, denkt 'wow dit gaat goed', en dan helemaal doorslaat. Je moet hem ergens ook bewonderen, als iemand die er onvoorwaardelijk voor gaat. Een grote uitdaging zit in de scène waarin hij denkt te worden afgewezen door de prinses. Hij wil z'n eigen kop er  zo ongeveer af trekken en ik wil zorgen dat het publiek die paranoia begrijpt.'’
 
Mooie vrouwen
Na twee zalen vol duistere werken van Anselm Kiefer, lopen we tegen het werk van Christopher Wool aan. Een figuratieve Amerikaanse kunstenaar die veel met typografie en herhalende patronen doet. 'Ik denk dat deze kunstenaar bezig is om gewoon iets moois te maken. Die heeft al tijden een patroon in zijn hoofd zitten en dat moet hij op doek brengen. Voor de schoonheid. Tasso is juist het tegenovergestelde. Hij wil in ieder werk de essentie van het leven laten zien. Elke keer zoeken naar de kern. Dat kun je niet uitleggen.'
We lopen een ruimte binnen met foto's van onder andere Maja Weyermann. Schilderachtige composities van fictieve kantoorruimtes. 'Geesten uit het verleden heet het. Mooie foto's. Ze vernietigt het decor direct na de shoot. Wat gaaf. Zo is het met toneel eigenlijk ook. Als het stuk eindigt, is het een geest uit het verleden. Ik fotografeer zelf ook graag. Als ik niet was gaan acteren, was ik fotograaf geworden. Ik hou er van om nieuwe perspectieven op gewone situaties te zoeken. Maar ook van straatfotografie trouwens, van steegjes en aparte straten, van details vastleggen.'
Bij een werk van Anton Henning, die een complete installatie in zijn eigen ruimte heeft gebouwd, blijven we lang stilstaan. 'Oh, dit zie ik Tasso ook nog wel doen. Een mooie vrouw tekenen. Iets moois maken, en daarnaast de gruwel. Ik vind het ook romantisch. Echt iets om aan je vriendin te geven. Als zij het model is tenminste. Tasso is goed in vrouwen verleiden. Met zijn gedichten, woorden, en kunst.'
 
Een auditie was niet nodig om de rol van Tasso te bemachtigen. Het oog van regisseur Theu Boermans viel vrijwel automatisch op Joris. 'Theu ziet volgens mij dat ik een donker randje heb. Ik ben continu met mezelf in gevecht over waarom ik acteur ben, waarom ik in die schijnwerper wil staan. Het is een haat-liefde verhouding met het vak. Ik ben niet zo manisch als Tasso, maar kan me wel totaal verliezen in projecten of interesses. Zo'n zomer buiten de stad had voor mij iets zelfdestructiefs. Dat zit wel in me. Dat heeft Theu in mijn spel gezien, want buiten het repetitielokaal treed ik niet echt op de voorgrond. Daarom acteer ik ook zo graag. In het spel kan ik alles doen en zeggen. Het is de veiligheid van een personage. Je gebruikt de woorden van iemand anders om iets over jezelf te vertellen waar jij de woorden niet voor kan vinden. Heel bevredigend.'

Comments