Ontdek
Kortingen Win CJP events
Over CJP
Contact
Koop je pas Inloggen
Rembrandts vrouw Saskia is thuis
09 AUG 2013 • Door Willemijn Kruijssen • Meer blogs over Expo

Rembrandts vrouw Saskia is thuis

Saskia is hier natuurlijk een schilderij. Al spreekt Norbert Middelkoop, de conservator van het Amsterdam Museum die haar naar Nederland heeft gehaald, over ‘haar’, ‘ze’, ‘Saskia’. Als vanzelf doe je dat ook. Om haar nou een ‘schilderij’ te noemen, dat voelt wat oneerbiedig.
 
Deze Saskia heeft een bijzonder verhaal, vertelt Middelkoop in zijn met expositieposters behangen en kunstboeken omgeven werkkamer in het Amsterdam Museum. Ze werd in 1894 in Parijs verkocht aan de Amerikaan Peter Widener, wiens collectie aan de basis stond van the National Gallery of Art in Washington. ‘Sinds ze uit Parijs wegging, heeft ze in geen enkele Rembrandttentoonstelling in Europa gestaan’, zegt Middelkoop. ‘Het grote publiek kent haar niet.’ We moeten niet vergeten dat Rembrandt schilderde om te verkopen, vandaar dat zijn werken over de hele wereld hangen. Er zijn maar vijf musea in de wereld die meer dan twintig van zijn werken hebben: in Amsterdam, Berlijn, Sint Petersburg, Parijs en Washington.

Bruikleen
Dat we haar nu toch kunnen zien, is te danken aan onder meer Middelkoop. Twee jaar heeft het Amsterdam Museum haar in bruikleen. Maar hoe gaat zoiets nou eigenlijk?   
 
Eerst moeten we weten waaróm het museum haar graag wilde lenen. Dat zit zo. Het Amsterdam Museum heeft de tentoonstelling Amsterdam DNA. In minder dan een uur kunnen bezoekers kennis maken met de hoofdstad. In tien talen, met bewegend beeld en vier waarden waar de opstelling rond draait: vrijdenken, ondernemerschap, burgerzin en creativiteit. Onder die laatste noemer mag Rembrandt niet ontbreken.
 
Het museum (vroeger heette het het Amsterdams Historisch Museum) heeft zelf een en ander van Rembrandt. Etsen en tekeningen bijvoorbeeld, maar die kunnen niet permanent tentoongesteld worden, en een anatomische les. ‘Maar die past beter in de context van andere anatomische lessen’, vertelt Middelkoop. Bovendien zou een werk dat dichter bij Rembrandts persoonlijke leven staat beter in de opstelling passen. ‘Een zelfportret, iets van Saskia, Titus (zijn zoon, -red.) of Hendrickje (zijn tweede vrouw, -red.) dus.’ Dat werk is schaars, dus bijzonder. Ook voor de musea die ze hebben. Eerder had het Amsterdam Museum een andere Saskia in bruikleen, maar dat kon alleen maar omdat het tijdens de verbouwing van het Rijksmuseum was.

Groepsportretten 
Voor we verder gaan, moeten we nog iets anders weten. Iets wat Nederland en het Amsterdam Museum bijzonder maakt in de wereld: groepsportretten. ‘Die zijn er bijna niet in het buitenland. De gemeente Amsterdam heeft er meer dan honderd. Dat is een gigantische schat.’ Schutterijen, regenten en andere clubs lieten die groepsportretten maken. Bij opheffing kwamen die in handen van de stad. De bekendste schuttersstuk is wel de Nachtwacht, die het Rijksmuseum in langdurig bruikleen heeft van de gemeente.
 
Laat nou net the National Gallery of Art in Washington twee groepsportretten uit Nederland in bruikleen hebben: een Van der Helst uit het Amsterdam Museum en een Govert Flinck uit het Rijksmuseum. Voor vijf jaar staan die pontificaal als topstukken tentoongesteld. ‘Toen zeiden we nog niet direct van: ‘Dan willen wij jullie Saskia’’, zegt Middelkoop. Dat gebeurde wat later en subtieler. ‘Ik heb wat afgesmoesd op Tefaf.’ (Dat is een belangrijke kunstbeurs in Maastricht waar de internationale kunstwereld zich verzameld. -red.) Hij kletste met Arthur Wheelock, de conservator uit Washington.  ‘We wisten dat het vrij uitzonderlijk zou zijn, om zo’n bijzonder schilderij als Saskia in bruikleen te krijgen. Eén jaar is wel het maximaal haalbare.’
 
Middelkoop zette in op overheidsgarantie. Maar met verzekeren en transportkosten, veruit de grootste kostenposten, zou het veel te duur worden. ‘We zouden de kosten er nooit uit krijgen in een jaar, ook niet met veel extra bezoekers. ’Helaas, het kan niet doorgaan’, schreef ik teleurgesteld naar Wheelock.’ Maar in Washington waren ze inmiddels gewend geraakt aan het idee. De board of trustees, daar bij galleries een heel normaal verschijnsel, zag het al helemaal voor zich: hun naam met gouden letters in Amsterdam. Twee jaar werd het. En zo is Saskia toch in Amsterdam, de stad waar ze in 1642 op 29-jarige leeftijd stierf.  

Over Saskia van Uylenburgh
Saskia (1612-1642) was de eerste vrouw van Rembrandt. Ze trouwden in 1634 en kregen samen vier kinderen, van wie alleen Titus het overleefde.  Er zijn twee lezingen wanneer Rembrandt deze Saskia schilderde. De Amerikaanse conservator van the National Gallery of Art in Washington zegt dat 1634-’35 geweest moet zijn dat Rembrandt het gezicht schilderde en dat hij de sluier er eind jaren dertig bij schilderde. Het gezicht en de sluier zijn anders van stijl, vandaar. De Nederlandse Rembrandtexpert Ernst van de Wetering denkt dat Rembrandt het rond 1640 gemaakt moet hebben, puur omdat Rembrandt alleen in de tijd op populierenhout werkte. Van de Wetering vindt het verschil in stijl tussen de sluier en het gezicht geen probleem. ‘Hoe langer ik naar haar kijk, hoe meer ik begin te voelen voor de laatste lezing’, zegt Middelkoop. Op plaatjes zonder lijst moet je 2,1 centimeter van de linkerkant en hetzelfde van de onderkant halen. Dat is er aangezet, vermoedelijk omdat iemand dat heeft moeten aanpassen voor een lijst en gedacht moet hebben: ‘Dan staat het hoofd mooi in het midden’. Maar Rembrandt heeft Saskia juist ietsje buiten het centrum geplaatst. ‘Daardoor zit er beweging in het schilderij. Het lijkt het alsof ze loopt, Rembrandt ziet staan en eventjes naar rechts kijkt’, zegt Middelkoop. Dat komt bijvoorbeeld door de bolling in haar sluier: normaal zit dat recht, tot je even naar rechts kijkt. De sluier is scherper dan het gezicht. Daardoor krijgt het een sterk drie dimensionaal-effect. 'Rembrandt werkte als het ware met een fotografenoog.'

Comments

Gerelateerde kortingen

Amsterdam Museum
€ 2,50 CJP-korting

Amsterdam Museum

Hier leer je de hoofdstad pas écht goed kennen