Ontdek
Kortingen Win CJP events
Over CJP
Contact
Koop je pas Inloggen
Marsman: 'Er is veel lelijke poëzie'
17 MEI 2013 • Door Steven Stoffers • Meer blogs over Lezen

Marsman: 'Er is veel lelijke poëzie'

Lieke trekt in rap tempo zeven dichtbundels uit haar Billy boekenkasten en legt die op haar salontafel. We kijken snel de kamer rond en zien vooral een typisch studententafereel: een onopgemaakt bed, een stoel vol kleren, twee gitaren en een asbak met één uitgedrukte peuk. ‘Sorry voor de rommel’, verontschuldigt Lieke zich. ‘Ik kwam gisteren terug van een weekendje Berlijn. Waar zullen we beginnen?’

Eh. Je eerste van drie dierbare gedichten?
‘Dan wil je natuurlijk graag het eerste gedicht hebben dat ik las hè?’

Als je dat nog weet, graag.
‘Dat weet ik nog precies, Geen pijn van Judith Herzberg. Alleen kan ik die bundel nu even niet vinden, ik woon hier pas net. Maar ik ken het uit mijn hoofd. Het gaat zo:

Geen pijn en zie
een groot stuk lucht
met zwaluwen en zelfs
een reiger.

Maar moe van het
gebogen en bewogen worden,
moe op de wijze
van ijzer.

Las je dat op school?
'Nee. Mijn ouders hebben niet zo veel poëzie staan, maar ik trok dit op mijn veertiende een keer toevallig uit de kast en vond het héél mooi. Blijkbaar was ik een heel vermoeid iemand op mijn veertiende, want ik herkende mezelf er heel erg in. Dat gedicht ging over mij. Sowieso heb ik, als ik poëzie lees, wel last van betrekkingswanen. Het is een beetje arrogant, maar ik denk vaak: dit is precies hoe ik me voel.’

Hoe weet je nou op je veertiende of poëzie mooi is?
‘Het is heel simpel: iets raakt je of het raakt je niet. Poëzie werkt hetzelfde als muziek. Stel dat je voor het eerst een mooi liedje hoort op de radio. Dat roept gelijk een gevoel van herkenning op, maar je hebt géén idee waarom je het nou zo mooi vindt. Het kan door de melodie komen of soms, als je een beetje tekstueel bent ingesteld, door een zin. Of door de combinatie. Als een zanger ‘Oh I love you’ zingt op een mooie melodie, dan voelt het als een fantastische zin: soms komt iets heel hard binnen. Maar je kunt mij niet uitleggen waarom je de melodie van jouw lievelingsnummer nou zo mooi vindt, tenzij je het heel technisch benadert: ‘die en die akkoorden volgen elkaar zus en zo op en daardoor krijg je een tegenmelodie et cetera’.
Dat gaat met poëzie net zo. Als de woorden op de juiste plek staan, dan roept het een gevoel op. Een goed voorbeeld is Bericht aan de reizigers van Ingmar Heytze, ook één van de eerste gedichten die me raakte. Het is een relatief simpel gedicht, zonder rare woorden of zinsconstructies. Maar omdat de timing en het ritme zo sterk zijn, raakt het een snaar die steeds harder gaat resoneren. ’

Maar hoe kan iets je raken als je het niet begrijpt?
‘Als de zinnen totaal onbegrijpelijk zijn, kan een gedicht me inderdaad niet raken. Dat is het soort poëzie waardoor mensen denken dat gedichten moeilijk zijn. Daar hou ik ook niet van, ik wil op zijn minst op zinsniveau kunnen begrijpen wat er staat. Maar ik hoef echt niet uit te kunnen leggen wat een zin betekent. Dat Ingmar Heytze niet verder dan twaalf kilometer buiten Utrecht durfde te reizen toen hij Bericht aan de reizigers schreef en daar last van had, wist ik bijvoorbeeld niet toen ik dit gedicht voor het eerst las. In die zin hoef je niet te begrijpen waar poëzie over gaat, wat de schrijver ermee bedoeld heeft. Hij bepaalt wat er op papier staat, maar de relatie tussen het gedicht en de lezer is minstens zo belangrijk als andersom. Dat bepaalt óf en hoe het overkomt. Als ik niet enigszins het gevoel van angst en melancholie ooit ervaren had, dan had ik het nooit mooi gevonden. Soms zou ik willen dat ik poëzie minder intuïtief benader, dat ik duidelijk kan verklaren waarom ik iets mooi vind: ik kom volgens mij al snel sentimenteel over als ik over poëzie praat.’

Het is inmiddels wel duidelijk dat ons originele plan om Liekes dierbaarste gedichten te ontrafelen eigenlijk nergens op slaat. Waarom iets tot op het laatste woord analyseren als het vooral gaat om hoe je je voelt als je een gedicht leest?

Ok, Lieke: laten we het over een andere boeg gooien. Volgens jouw visie hoef je poëzie niet per se te begrijpen, maar gaat het vooral om gevoel. Dat betekent dat in principe iedereen poëzie mooi kan vinden. Correct?
‘Ja, absoluut. Als je openstaat voor het idee dat poëzie mooi kán zijn, weet ik zeker dat je een keer een gedicht tegenkomt waarbij je voelt dat het mooi is. Daarbij moet je vooral niet vergeten dat het heel persoonlijk is. Eén van de redenen waarom mensen bang zijn voor poëzie is, denk ik, dat er een zweem van mooiheid omheen hangt. Men denkt dat ze het altijd mooi moeten vinden. Dat is niet zo; er is ook een boel lelijke poëzie. Er zijn gedichten die ik wegleg, omdat ik er geen bal aan vind. Dat is dan jammer, maar ik weet dat er wel weer een gedicht komt dat ik wel mooi vind. Als je net met poëzie lezen begint, brengt je dat eerder van je stuk en denk je: poëzie is niks voor mij. Maar ja, dat is alsof je nooit meer muziek zou luisteren omdat je niet van metal houdt. Daarom is het heel jammer dat veel mensen in aanraking komen met poëzie doordat ze op de middelbare school de klassiekers moeten lezen. Die doen mij meestal ook niets en ze vergen juist wel veel voorkennis en analyse, omdat het archaïsch geschreven is of over tijdsgebonden onderwerpen gaat. Het zou veel beter werken als je leerlingen de bibliotheek instuurt of ze een bundel geeft met de opdracht om één gedicht te vinden dat ze mooi vinden.’

Dit is je kans: waar moeten CJP’ers beginnen?
‘Ok, maar dan ga ik wel een beetje reclame maken voor mijn eigen uitgeverij. Het jaar is al half voorbij, maar de Poëziekalender 2013 van Van Oorschot is een goed begin. Daar staan 365 heel gevarieerde gedichten op, van klassiek tot modern. Zelf lees ik veel gedichten op internet. Ooteoote.nl plaatst in de serie LL elke dag een gedicht, op De Contrabas lees je vooral veel nieuws en ik sta op allerlei mailinglists. Zo krijg ik steeds maar één gedicht van een dichter en dan bepaal ik of ik meer van hem of haar wil lezen. Op dit moment vind ik de bundel Jaja de oerknal van Maria Barnas fantastisch. De titel verraadt het al: ze dicht met humor en in duidelijke taal.’

Na het interview toetsen we in een boekhandel Liekes theorie dat iedereen poëzie mooi kan vinden als hij ervoor openstaat. Het duurt even voordat we iets vinden, maar de derde dichtbundel is raak: Schachten en Amuletten van Delphine Lecompte. Niet geheel toevallig lag deze ook bij Lieke op tafel. Sterker: beide dames delen 25 mei op literair festival De Geest Moet Waaien het podium. Laat je overtuigen van de schoonheid van het gedicht tijdens Helemaal poëzie, je krijgt er € 2,50 korting.

Comments

Gerelateerde kortingen

Polare (voorheen De Slegte)
CJP-korting

Polare (voorheen De Slegte)

10% korting bij Polare