Ontdek
Kortingen Win CJP events
Over CJP
Contact
Koop je pas Inloggen
Rembrandt, achter de schermen
24 DEC 2012 • Door Steven Stoffers • Meer blogs over Expo

Rembrandt, achter de schermen

Onder winkelcentrum Magna Plaza, op een steenworp van het Paleis op de Dam, wordt speciaal voor de permanente tentoonstelling Re:mbrandt: all his paintings een nieuw museum gebouwd. Hoewel het oude gebouw waarschijnlijk een van de mooiere winkelcentra is in Nederland, kunnen we ons moeilijk voorstellen dat hier de juiste ambiance hangt om te genieten van Hooghe Kunscht. Nu valt er over die term sowieso te discussiëren, want in hoeverre is een reproductie van een meesterwerk nog kunst? Je begrijpt inmiddels al: we staan wantrouwig tegenover het idee van Re:mbrandt. Om heel eerlijk te zijn, verwachten we een ruimte met 325 fletse posters aan de muur. Maar we zijn toch benieuwd. De bedenker van de expo, Melcher de Wind, heeft namelijk de zegen van professor Ernst van de Wetering, die wereldwijd bekend staat als dé ultieme Rembrandtkenner. We spreken met Melcher af voor een interview plus een kijkje achter de schermen tijdens de opbouw van de expo en eigenlijk zijn we na vijf minuten al om.

Beter dan het origineel
‘Je moet het vergelijken met muziek', vertelt Melcher. 'Toen het voor het eerst mogelijk was om muziek op te nemen en af te spelen door middel van grammofoonplaten, stonden de makers en liefhebbers van klassieke muziek op hun achterste benen. Muziek moest je live beleven in een concertzaal, met een orkest enzovoorts. Tegenwoordig luisteren we muziek voor het grootste deel op cd. Je kunt met opnames veel meer doen dan met een concert. Je kunt het terugdraaien, opnieuw opzetten, de bas harder zetten, er mee rondlopen en er veel intenser naar luisteren. Bovendien is de kwaliteit van het geluid meestal beter. Je kunt dingen doen die met het origineel niet kunnen. Bij elke andere ‘overzichtstentoonstelling’ van Rembrandt mag je blij zijn als je veertig werken bij elkaar krijgt. Wij kunnen álles laten zien, in de originele staat.'

'De kleuren in schilderijen vervagen, de verf breekt, eigenlijk wordt een schilderij vanaf het moment dat het in handen komt van de opdrachtgever alleen maar minder. Hier zie je ze juist zoals ze toentertijd zijn geschilderd. Daarnaast zijn een heleboel werken zijn beschadigd of zelfs deels vernietigd. Met moderne computertechnieken is dat allemaal te herstellen. Een van de mooiste werken van Rembrandt is Danaë (boven, -red.). Het origineel hangt in Sint Petersburg, maar daar is een aanslag op gepleegd. Iemand heeft er zuur overheen gesmeten en er is bijna niks meer van over. Zelfs bij de Nachtwacht ontbreekt een heel deel. (Kijk en vergelijk bij de foto's rechts, -red.) In deze tentoonstelling zie je dat doek, op ware grootte uiteraard, zoals het ooit was en dan ontdek je pas hoe levendig het is. Het wordt echt een filmscène, vol beweging. Al dit soort dingen hebben we terug kunnen halen op basis van tientallen jaren onderzoek door het Rembrandt Research Project, sinds veertig jaar onder leiding van Ernst van de Wetering. Het is een enorme klus geweest, maar je zult zien dat het de moeite waard is geweest. Veel reproducties die je hier ziet, zul je nooit in het echt kunnen zien omdat ze simpelweg te ver vergaan zijn. Op een bepaalde manier zijn de reproducties dus echter, authentieker, dan de originelen. Dit is de manier waarop Rembrandt zijn schilderijen bedoeld heeft en zelf heeft gezien. Sterker nog, Rembrandt heeft het zelf zo nooit kunnen zien. Nu hangt alles immers voor het eerst bij elkaar.’

Rembrant was bezeten
We lopen de tentoonstellingsvloer op. Pas 70% van de werken hangt, de verlichting klopt nog niet en overal ligt troep van de werklui op de grond, maar nu al zijn we onder de indruk. Deels komt dat door de kwaliteit van de reproducties. Van de verwachte fletse posters is geen sprake, aan de muur hangen doeken die pas als je er met je neus op staat geen schilderij blijken te zijn. Dat is meteen het tweede punt waardoor we onder de indruk zijn. Wie ooit wel eens bij de Mona Lisa is geweest, weet dat je het werk nauwelijks kunt zien. De postzegel waar je naar kijkt, hangt veel te ver weg. Hier mag je het schilderij bijna aanraken. Maar het meest indrukwekkende is het effect van de chronologische volgorde en de compleetheid van de tentoonstelling. Je ziet Rembrandt groeien, je ziet hem voor je neus op onderzoek gaan.
 
‘De belangrijkste ontdekking die zowel Ernst als ik deden doordat we alle werken zo bij elkaar zagen, is hoe bezeten hij was. Rembrandt wordt wel eens afgeschilderd als een rokkenjagende rijkeluisschilder', vervolgt Melcher, 'maar hij was echt bezeten van zijn vak. Zijn hele leven is een zoektocht naar licht en beweging. Hij heeft heel lang geprobeerd een manier te vinden om kunstlicht van een kaars en direct invallend daglicht door een raam tot in de perfectie te kunnen schilderen. Elk schilderij was weer een nieuwe oefening. Je ziet daardoor heel veel elementen terugkomen in verschillende werken. Hij gebruikt de portretten die hij schildert bijvoorbeeld in zijn vrije werk. Als je de schilderijen achter elkaar ziet, valt het ineens op dat drie verschillende mensen min of meer dezelfde ogen hebben. Zó leer je Rembrandt kennen en waarderen. Het is natuurlijk een beetje preken voor eigen parochie, maar ik zou iedereen aanraden eerst naar deze tentoonstelling te gaan en vervolgens naar het Rijksmuseum. Dan kun je pas echt genieten van Rembrandts genialiteit.'

Duitsers durven niet schoon te maken
Tot verrassing van Melcher komt ineens professor Ernst van de Wetering binnen. Vanuit zijn ooghoek ziet Ernst een klein werkje hangen, De apostel Paulus aan zijn schrijftafel  (een onbewerkte versie zie je bij de foto's hiernaast). ‘Kijk eens! Fantastisch zeg, wat goed´, roept Ernst, terwijl hij zich naar ons omdraait. ´Soms zijn ze mooier dan in het echt en bij deze is dat zeker het geval. In het museum hangen schilderijen vaak ongunstig. Vanwege de kwetsbaarheid mag er niet te veel licht op vallen. Dit is bijvoorbeeld een van de absolute meesterwerken, de lichteffecten die Rembrandt hier gebruikt zijn ontzettend complex, maar het origineel in Nürnberg ziet er niet uit. Die is heel erg geel door de vernis, maar de Duitsers durven hem niet schoon te maken. Dus wij hebben wat trucs toegepast en nu zie je weer het prachtige violet dat Rembrandt gebruikte. Vanzelfsprekend kan dat niet met een echt schilderij.'

'Het meest benieuwd ben ik naar de remastering van een landschap van Rembrandt met een molen. Tijdens het onderzoek naar dit schilderij vielen de donkere plekken op het linnen waar ooit het kruis zat dat het doek strak hield ons op: dat kruis zat helemaal niet in het midden. Aan de hand van gangbare maten van doeken uit die tijd hebben we kunnen bepalen dat het schilderij ooit twee keer zo groot moet zijn geweest. Met digitale technieken hebben we dat er nu min of meer weer aan kunnen zetten en ik heb begrepen dat het net op zijn plek is gehangen.’
 
De 74-jarige professor huppelt bijna weg en wij begrijpen hem helemaal. Het is verfrissend om de oude meesterwerken op deze manier te bekijken. Zelfs als je al veertig jaar met je neus op de originelen zit om te checken of ze echt zijn of niet. We zijn vandaag achter de schermen van Re:mbrandt geweest, maar het voelt alsof we over de schouder van Rembrandt hebben meegekeken.

Comments

Gerelateerde kortingen

Re:mbrandt All his paintings
CJP-korting

Re:mbrandt All his paintings

€ 2,- korting op Re:mbrandt all his paintings